Lintasan Tradisi dan Sejarah
Lisan di Tana Boné (versi 3)
Oleh: M.
Dalyan Tahir
Dosen Fakultas Ilmu Budaya Universitas Hasanuddin, Makassar
Iyanae sure' puada-adaengngi Anreguru La Camma' matinroe ri Calagenreng. Riolo, wettunna memmana' bainena Arumponé dek
nawedding iyarega degaga
malampé umuru’ anakna. Narimakuanna naro, nasuroni bainena La Camma' (Anreguru
Pakkinnyarangngé) pasusungangngi anakna, nasabak anakna La Camma malampé umuru
maneng. Nalai senung-sennungeng sarekkuammenggi namalampé umuru’to anakna pada
anakna La Camma. Wettunna naisseng La Camma' makkeda risuroi bainena
pasusungangngi anakna Arumpone napusirini La Camma'. Iya napucai nasabak
pada-pada mui abbatirenna Arumpone. Iyanaritu, wijanna La Camma' na wijanna Arumpone ”Tenna
gala lamming tenna sanni jonga”, agi-agi napake na nanre Arumpone wedditto napake na naanre La Camma' namagai nabainena risuro pasusungangngi
anakna Arumpone. Mappamula iyaro wettué nasalaini La Camma' Salassaé ri Bone makkotoparo
engkato 40 pangulung wawanna nenniya siare’-are’to olokolo’na napaccué.
Nallalenna lorai La Camma' gangkanna narapi bolana Arung Bila (daerana Amali).
Mappesau-pesauni cinampe La Camma' ri bolana Arung Bila, nainappa jokka paimeng
lorai gangkanna Wettek-e iyarega Salo
Kawu-Kawué enrengnge topa Tobanrong. Dek nametta nasalainna bolana Arung
Bila, engkani parolanna iarega surona Arumpone makkutanangngi La Camma ri Arung
Bila. Ribalini ri Arung Bila makkedaé, “Silolona nasalai La Camma', bolaé” .
Kira-kira narekko jokkai matteru dekpa nadapi wiring saloé ri Pacongkang
(Soppeng). Matteruni surona Arumpone molai La Camma gangkanna naruntukni ri
Wettek-é.
Koniro onrongnge ridapi nainappa ripalecé La Camma', sarekkuamengngi nalisu paimeng
lalau ri Bone, nasabak narékko dek nalisu lalau ri
Bone suroé riuno ri Arumpone. Makkoniro parentana
gangkanna lisuni paimeng La Camma' ri bolana Arung Bila kutoniro mabbenni. Pappabajai
engkani Arung Mangkauk-e La Tenri Rua Sultang Adam Raja Bone XI (1611-1616) matinroé
ri Bantaeng, engkatoi Petta Marilalenggé. Akkatta atakkappongenna Arumpone La
Tenri Rua iyanaritu: (1) Marennui mennangro,
nasabak rirapi mui La Camma, (2) Sarekkuamraengngi
assisalangenna, Arung Timurung, Arung Bengo, Sultampulaweng, Datu Citta ritujunna panggangkanna tanana weddingngi engka assitujung (Sumber: M. Tahir Chalid, 1992).
Purana sita La Camma' sibawa Arungpone (Mangkauké), nasalaini bolana Arung Bila nalokka makkampong ri Messangeng. Tellu taungngi monrona koro kampongnge, riakkutananni paimeng ri Arumpone makkedaé, Maga-agani La Camma'? Ribalini ri surona makkeda, Wekke-wekkeni pakkalinoanna iyarega atuwo-tuwonna. Wettuero mebbuni seddi bubung ritellani Bubung Pekke. Tellu taussi rimurinna engkasi surona Arumpone lao cellengi La Camma. Wettuero naitani surona Arumpone makkedae, lonrong-lonronni pakkalinoanna La Camma. Maloang-loanni akkampongengnge wettu ero. Jaji, mebbusi paimeng seddi bubung, iyyanaritu Bubung Lonrong. Natellani Bubung Lonrong nasabak lonrong-lonronni pakkalinoanna. Gennesi paimeng tellutaung engkasi surona Arumpone lao cellengiwi La Camma'. Wettu ero makessinni atuwo-tuwonna La Camma'. Mebbutoni seddi bubung rionrongngero naritellana Bubung Kessi. Bettuwanna makessinni pakkalinoanna La Camma'.
Wettuna genne’ asera taung naangkonari akkampongeng ero riassuro mobbini La Camma' lalau ri Bone tarimai apparentangenna. Agana engkani La Camma' lalau ri Bone matteru ri Salassaé. Purana rilantik, makkedani Arumpone, "lorainoria mpiseangngi Calagenreng muapparenta walako Paccalak benreng. Mappamula wettu éro sininna tana nappangewangie tauwe riarengmanengngi Anreguru Calagenréng. La Camma' rilantik-i mancaji Anreguru Calagenreng ri Arumpone maka seppuloe enneng (XVI), yanaritu La Patau Matanna Tikka taung 1696-1714 matinroé ri Nagauleng, Cenrana Kabupateng Bone. Jaji, mappamula purana rilanti La Camma mancaji anreguru, mappamula wettu ero naengka riaseng Calagenréng. Riasenggi Calagenreng, nasabak rialai paccalak benréng ri séséna tana nappangewangie to mapparentae ri wiring orai’na Tana Bone. Wettuna maélo lorai mapparenta La Camma, riobbiy manenni seajinna maddeppungeng, nainappa makkutana Arumpone makkedaé, “Agatu pada maelo muwerengngi La Camma'?” nasabak maeloni lorai mapparenta ri Calagenreng. Agana nassamaturusini makkedae, “Engkatu allaaparekku ri Garutu' warekko, narekko engka olokolok tamakiwi nagarutu’i tane-tanemmu iyarega engkai arungnge rengngeng ajak mumacai, nasabak memeng onrong allampareng. Engkatona mették makkeda, Engkatu pabbaressekku ri toddanna Buluw Battowa, anrei lisekna appakinanrengi anak-eppo kaddarona. Riasengngi Buluw Battowa nasabak onrong appakkinanreng tedonna Arung Battowaé makkutoparo paimeng pabbaressengnge, yanaritu pabbéré natarimae La Camma' pole riseajinna nariasenna Pabbasessengngé iyarega Essengnge.
Wettuna genne’ asera taung monro ri akkampongengngero suroni jellok onrong (abbanuang). Dekpa naeloi jello wettu ero. Menrek-i riolo ri Buluw Pattiro, tiro abbanuang téga magello sitongeng-tongenna riabbanuai. Gangkanna nasuroni pakkampi anynyaranna no nainappa najellokang (mallobang) nappa makkeda appattono kotu. Mapattoni pakkampi anynyaranna gangkanna Abbanungnge, naritellana onrongngero Abbanuangngé nasabak koniro mappamula mabbanua La Camma' riwettu purana rilantik ri Arumpone.
Tellutaungngi purana jello onrong abbanuang, ritiwirengni saorajana pole ri Bone. lyyanaro napatettong nariasenna saorajaé (bola battowaé) ri Calagenréng. Iyyatonaro wettue sininna tanana muttamak-é Calagenréng riwerengmanenni nakuasai. Dégaga wedding ganggui, namua arung polé téga. Riwettunna pura ripatettong saorajana (bola battowae) mabela mupa tau maelok-e lalo lesso manenni pole ri tonangenna (anynyaranna), nasabak uppanna-uppanna laloi ri olona saorajae makkinynyarang musti ridosai (napucellakengngi ellong). Jaji, narekko maelo-i lalo tauwwe ri olona saorajae musti mappakarajai. Narekko pole maniangngi tauwwe, mappamula ri Alinge (Pabboja) lessoni renrengngi anynyaranna. Narekko polemanorangngi tauwwe mappamula ri Talotoé lessoni pole ritonangenna. lyyapa nawedding tonangpaimeng narekko naliwengngi Alinge. Narekko pole alauwi tauwwe mappammula Tana Meraé macawe Lappadiawo lessoni renrengngi anynyaranna. Pole oraik-i tauwwe mappamula ri nyelle tanre (Labaé) narenrengngi anynyaranna. Mappakoniro akuwasangna Calagenreng riwerwngngi ri Arumpone riolo. Riolo akuasangenna Calagenreng nadapi Citta (Soppeng) sibawa Ulaweng. Sininna daera engkae macawe ri Calagenreng makkacoe manengngi ri laleng Bata (Calagenreng). Jaji, Calagenreng riolo bebasak (dek naengka nakkacoe). Padamui abebasakenna, Wanua Botto (Anreguru La Manna') riareng manengngi tana angkonareng (tana ongko) ri Arumpone (Sumber: H. Samsuddin, 2019).
Elokkelonna tanranna bebasak Calagenreng, iyana ritu:1. Mallekku tenri peddé’, 2. Logé tenri passa, 3. Dék alek tennasuruki asunna, 4. Dék lappa tennalari anyaranna, 5. Tenri ala récé (sessung) pasana, 6. Tennakenna tampa wélenna, 7. Mallalengeng menré ri salassaé ala rilalengangnge, engka naéwa silaung jokkato dekgaga jokkato, 8. Narekko lettui ri salassaé matteruni nassiorang anynyaranna ri rebbanna salassae, “Nakkeda luttuno iko anynyarangngé, rebbang narebbanna, anynyarang naanyaranna”. lyyapa nawedding natonangi anynyarangnge Arung Mangkau-é riolo iyyapa puraé napilei (napagguru) La Camma.
Tellung rupa pattellarenna La Camma:1. Narekko koi Bukaka kamponna indokna, ritellai Petta Pakkinyarangngé, 2. Narekko koi ri salassaé, ritellai Anreguru Pakkinynyarangngé, 3. Narékko koi ri Calagenréng, ritellaai Anreguru ri Laleng Bata. Narekko engka rukka-rukka naiya engka teppa paja rukka-rukkaé, naritellana pallawarukkaé. Wettunna nappangewangi tanana Datu Citta, Arung Bengo, Arung Timurung, Datu Ulaweng ritujunna paggangkanna tanana, makkutani Petta Marilalengngé makkeda, ri Datu Ulaweng, “Gangka tega tanana Ulaweng?” Metteni makkeda, “Tanana Ulaweng gangka sapanana Citta." Ritanaitosi Citta makkedae, “Gangka tegatosi tanana Citta?” Metteni mappebali makkedae “Tanana Citta ganggkanna sapanana Ulaweng”. Ritanai Arung Timurung makkedae “Ganggka tegatosi tanamu Timurung?” Makkedai Arung Timurung, “Gangkanna addenennna Bengo”. Ritanai tosi Bengo, “Gangka tegatosi tanana Bengo?” Metteni makkeda, “Tanana Bengo gangkanna addenenna Timurung? Makkedani Petta marilalengnge narekko makkoitu palé madecengngi sidamaiko, nasabak narekko dek muelok sidamai warengmanengngitu Calagenreng. Mette' manenni makkeda, narekko makkoitu pale puwang madecenni sidamaina, nasabak padek maloangngitu Tanana Calagenreng.
Narekko mabbicaraki ri tujunna Calagenreng, memeng riolo matanre onronna (marilaleng ladde ri Mangkauk-é). lyyaro wettue muwa maga salanna seddie tau dekto gaga wedding dosai namua Arung Mangkau-é. Gangkana napupakkeda tauwwe riole makkedaé, narekko engka atassalammu namularina gangkanna mudapi daerana Calagenreng, salamaknotu. Tuwono temmate. Narekko lariko nadek mulle rapii, passapummuna muaddemperang tamak. Dekna gaga barani dendako (dosakko).
Ri Calagenreng engka tellu tana ongko: 1) Galung tettongenna Calagenreng, yanaritu Anrangae sibawa Abbekkae, 2) tana ongkoe ri Labae riasengngi ongkoe ri wiring orainna Labaé. 3) tana ongkoe ri Lagarutu' riasengngi ongkoe wiring alauna Calagenréng (daerana). Kotoniro ri Lagarutu monro ritellae Abbarangnge nadapi Kampong Barang, yanaritu allampareng anynyaranna Anregurué ri Laleng Bata. lyyamani natabbage ongkoe ri Calagenréng puramani mebbu kapala, Anreguru La Duke’ (anreguru X) anak eppona Anreguru La Camma. Purana nalantik La Palari mancaji kapala kampong narettoni aseng iyyaro kampongnge iyanaritu Labaé sicocok asenna tana ongkoé. Mappammula iyaro wettue La Palari ri suro ri La Duke’ matoroki tana ongkoe ri Labaé.
Pajokkaenngi apparentangge ri Calagenreng wettu riolo yanaritu tunrunna Lato' Salo Pusae sibawa tunrunna La Camma. Mappammula koi La Padda’, La Kantu’, La Geddong, La Tatong, La Kuda’, La Palinri’, La Kiti’, La Baba', La Baco'. Wettunna mate Anreguru La Kiti' maitta nappa risobbu engka tellungngesso tellumpenni, nasaba' depagaga pattolana. Ritampaini La Paso' manettunna La Kiti' sarekkuammengngi weddingngi La Paso' natolai matuanna mancaji anreguru ri Calagenreng. Naekia wettu ero, massampeangngi La Paso' ipana La Mabe', nasaba engka mua wijanna anreguru Calagenreng laingnge wedding tolai La Kiti'. Gangkanna engkani La Segang padaoroanena La Malollo eppona Anreguru La Tatong, makkeda "lemmenni La Kiti'; La Duke' ripasaleppangi mancaji anreguru ri Calagenreng", tolai La Kiti'.
Si Maccappa'na apparentanna Anreguru La Duke’ ritolai ri Anreguru La Baba. La Baba mancaji anreguru XI ri Calagenréng. Iyatona wettue tappinrai pattakkasenna Calagenreng lecce lokka Toddang Kessi' (lalengnge menre Lappadiawo makkokkoe. Nasaba koiro mattajeng La Baba wettunna engka Petta Marilalengnge pole ri Bone. Maccappai apparentanna La Baba', najaba'i La Baco Kaci' anregurue, ianaritu Pjs. anreguru XII. Deknamaitta najaba', nasabak Arung Amali Andi Panggeleng Petta Tekko nawerengngi Botto Penno daerana Calagenreng, iyanaritu riawang tattana makukkué. Nakoti'toi Alinge, saisa' daerana Calagenreng. Aga naritampaini La Baco ri Sulewatang Amali sarekkuammengngi menre Bone mangolo ri Arung Mangkauk-e. Wettuero, makkedai Puwatta Andi Mappanyukki, “Magi mucca La Baco mancaji anreguru namanamu wali-wali?”. Mappebalini La Baco makkedaé, “Massimangngi atanna petta puang, tentu matu ri munri riasengngi La Baco mabbereangngi tanana Calagenréng. Mappakoniro riwaya’na La Baco’ wettunna napajokka apparentangngé ri Calagenreng macawé 8 uleng. Iyatoro wettue, engka seddi tunrung bati arung ri Calagenreng passeajingenna anregurue riaseng Andi Massawerang Petta Tobo, manu' ketti-ketti uranena urane, wijanna Andi Maggulinra Petta Tareng na I Mabare' abbatireng arung pole ri La Ukke' Petta Rebba Arung Amali,.tunrunna La tone pole ri La Temmessonge (Arumpone maka-22).
Pattakkasenna riolo Calagenréng wettunna Anreguru La Duke’ iyanaritu: Tawara menréq Bubung Tawara menréq baka tuwae menre Acciro-cirongnge, giling lamanorang Buluw Paregé turung no pesalue giling lalau menreq Coppengngé menreq Wetteqé, turung no Pakkecci Jawae mattaru lalau jajanna Buluw Tawawo, giling lamanorang di Ading Mabbukkué mattaru lamanorang Buluw Parédéq. Giling lorai Walabatué matteru polé Pao Makkaturengngé mattaru no Awolagadingnge, giling menréq jattang Barang polé Lappa luangngé giling lokka jawanna Buluw Battoa matter no ri Lasompung lariq jawanna Essengngé mattaru menreq Talotoé menreq Lapallempa giling lorai mappongpulu polé Lempongnge polé Buluw Mabbacing mattaru no Lambaro jajanna Bubung Labia tuttung salo-salo polé Tobanrong giling lamenynyang polé Nyelleé matteru lamenyyang polé Ading Cipongnge giling menré lalau pole Taro-Taroé mattaru lalau pole Buluw Limpué mantaru menreq Buluw Cipué giling lamanorang pole jilauna Abbolangngé langkiangnge mattaru lamanorang pole jajanna Buluw Ressiq. Matteru lamanorang pole tampunna Indoq Culi pole jilauna Buluw Dongga matteru menreq Buluw Gappa matteru pole jawanna bolana Saudéng (Amboq Sereq) matteru no Bubung Anrangae tuttung sépeq menréq Bubung Cempa tuttung sepeq pole makkaluw pole Roné (Aronéng) tuttung sepéq no Cappaq Buluw giling tuttung sepeq menreq Latawara (Sumber: Tahang Sakki, 2020).
Wettunna Anreguru La Baba’ mapparenta pada makkotiq manenni daera-daera engkaé ri pattakkasenna Calagenreng gangkanna pedeq macikkeq daerana Calagenreng. Purairo, najaba' sementarani anregurue La Baco. Maccappai apparentanna anregurue, aga naengkana Andi Paddengngeng pole orai, wijanna Maddanreng Timurung na Puang Pale’ arung monroé ri Toddang Baruttung Toddang Citta ri Soppeng, passeajingeng assiteppa-teppanna I Kindong (batina I Canneng na La Paressa), nasitujuini La Baba' nasipettung ulu ada kuammengngi riapparentanna, "temmakkompe'i becci'na, napatokkongngi siri tanana Calagenreng, temmassola-solai ri rayak e, tempedding nagau bawangng ana' eppona anregurue". Nigi-nigi salai ulu adae enrengnge ade' pura onrona Calagenreng, maponco' sunge'i lettu' paddimunrinna. Nassamaturuna pabbanuwaé enrengngé topa tomatoa kampongnge (1) Baco Kaci’ (2) Aji Massere’ (3) Aji Koaseng dan (4) Sume’ Kattu makkai mancaji kapala wanua na riakkatona mancaji Juru Tulisi' Barike' Jaga wettu ero wijanna La Paso' batina Anreguru La Kiti' ri Calagenreng (Sumber: Sume’, 1992; Haeruddin Kaseng, 2023).
Mappamula wettu apparentanna A. Paddengngeng Petta Tana ri Calagenréng marolani ritu ri Arung Amali. Riolonaro dek naengka narola ri Amali,
yakkeppa sienrekengngi Arung Amali ri Mangkaué ri Bone. Riolo riasengngi Calagenréng
nasabak mancaji paccalak benrengngi ri sesena pattakkaseng daera-daera nappangewangie arungnge. Riasengngi Tobenteng (Bentengngé), nasabak wettu ero tau riala benteng (riabbentengan) mewai
musué koniro onrongnge engka Tanempatunna to Lappadiawoe, nappa napuadani makkeda "Na nigi-nigi lukkai Tanempatukku, tetti' damai paddimunrinna". Kotoniro monro benteng pertahananna Calagenreng, limpo-limpona makkokkoe koi dimunri bolana H.Rahmatang. Wettu apparentangenna Sirajuddin Dg. Patangnga (kapala wanua maka eppae) maccappa'ni ritu wettu apparentangenna kapala
wanuwae (1963/1964). Wettuero tappinrai asenna apparentangnge mancaji kapala desa. Wanua Calagenréng tappinrani asenna mancaji Desa Lili
Riattang (1964/1965), nasabak koi ri attanna Amali monro tana (lili) apparentangenna Calagenréng nadapi makkokkoé
(Sumber: Sirajuddin Dg. Patangngnga, 1992).
*Susunan para indo' anang, anreguru, kapala wanua, dan kepala desa:
1. Lambong & Cuppeng (Lato' Salo Pusaé)
2. La Camma (sekitar tahun 1696-1714)
3. La Padda’
4. La Kantu’
5. La Geddong
6. La Tatong
7. La Kuda’ (sekita tahun 1897-1905)
8. La Palinri’
9. La Kiti’
10. La Duke’(sekitar tahun 1921)
11. La Baba'
12. La Baco' Pjs. anreguru sek. th. 1932
13. A. Paddengngeng Petta Kapala (1938-1949)
14. Nire' Pjs. kapala wanua (tahun 50-an)
15. Ngulu Pjs. kapala wanua
16. Sirajuddin Dg. Patangnga (1953-1967)
17. Andi Muh. Rapy Petta Nippi (1967-1990)
18. Pjs. kepala desa, M. Saleh Rauf (1990-1991)
19. Andi Asri Sese Petta Maro (1991 ............)
20. Andi Ahmad Petta Pata (………….)
21. Andi Cawe’ Petta Lolo (…………)
22. Andi Sukmawati (peride 1)
23. Pjs kepala desa Hardi Amsah, S.Sos. (2021)
24. A. Sukmawati (periode 2)
Catatan:
1. Nomor 1 bergelar Lato’ Salo Pusaé. Nomor 2 s.d.12 bergelar anreguru (tunrunna La Camma). Nomor 13 s.d. 16 bergelar kapala wanua. Nomor 17 s.d. 22 & 24 bergelar kepala desa(kades).Nomor 18 dan 23 bergelar Pjs kepala desa.
Referensi dan Informan:
1. Page', Alimuddin. 1984. Arung Amali di antara dua Anreguru:
Botto dan Calagenreng..
2. Mattulada. 1985. Latoa: Satu Lukisan Analitis Terhadap Antropologi Politik
Orang Bugis. Yogyakarta: Gadjah Mada University Press.
3. Ali, Andi Muhammad. 1986. Bone Selayang Pandang.
4. Darwis, Muhammad. 1990. Profil Masyarakat Desa di Sulawesi Selatan.
Ujung Pandang: Lembaga Penelitian Unhas.
5. Dg. Patangnga, Sirajuddin. 1992. Ammulangenna Desa Lili Riattang.
6. Kattu, Sume'. 1992. Tana Ammasijikenna Calagenreng.
7. Chalid, M. Tahir. 1992. Appongenna Lagarutu' ri Calagenreng.
8. Mande', Haji. 1992. Ammulangenna Wanua Alinge.
9. Rakka, Petta. 1992. Passeajingenna Petta Tobo ri Calagenreng.
10. Massira, 1992. Abbanuangnge ri Calagenreng.
11. Junaide. 1992. Galung Tettongenna Calagenreng: Anrangae na Abbekkae.
12. Panggo', Lamma'. 1992. Pakkasesenna Inrelleng na Botto Penno.
13. Tahir, M. Dalyan. 1992. Legenda Nama Tempat di Desa Lili Riattang
Kecamatan Ulaweng Kabupaten Bone. Ujung Pandang: Lembaga Penelitian Unhas.
14. Hami', Haji. 2018. Rampe-Rampena Pasa Tobenteng.
15.Tahir, M. Dalyan dkk. 2018. "Pendokumentasian Cerita Rakyat Bugis
di Desa Lili Riattang Kecamatan Amali Kabupaten Bone". Makassar: FIB Unhas.
16 Samsuddin, Haji. 2019. Tana Angkonarenna Botto (Tabbae).
17. Sakki', Tahang. 2020. Pattakkasenna Calagenreng: Wettu Apparentanna
Anreguru La Duke'.
18. Baso Bone, Andi. 2021. Museum La Pawawoi Karaeng Sigeri:
Para Pakkasuwiang.
19. Sanusi, Muhammad Nasir. 2021. Bicaranna Botto Penno na Bila.
20. Kaseng, Haeruddin. 2023. Attoriolong: Sejarah Lisan Tana Kawue ri Calagenreng.
21. Petta Suro, Andi Muh. Yahya. 2026. Kekerabatan La Ukke dengan
Anreguru Calagenreng
Madrasa Ibtidaiyah Tobenteng 18 Oktober 2021
Salam sejahtera, warga Calagenreng!!! Putudangngi Tudammu, Puonroi Onromu
BalasHapus